Een veilig leerklimaat verwijst naar een (online) omgeving waarin studenten zich veilig, gerespecteerd en ondersteund voelen tijdens hun leerproces en waar zij hun ideeën overtuigingen en behoeften vrij kunnen delen in een sfeer van wederzijds vertrouwen en respect (Hockings, 2010). Het is een omgeving die bevorderlijk is voor (persoonlijke) ontwikkeling (Ambrose et al., 2010). Verschillende elementen dragen bij aan het creëren van een veilig leerklimaat:

• Vertrouwen: een basis van vertrouwen tussen de student en docent en tussen student en medestudenten zijn essentieel. Studenten moeten zich vrij voelen om vragen te stellen, elkaar feedback te geven en om fouten te maken om effectief te kunnen leren (Ambrose et al. 2010).
• Emotionele veiligheid: studenten moeten weten dat emoties en gevoelens gerespecteerd en erkend worden.  
• Open en duidelijke communicatie: een open en duidelijke communicatie tussen docent en student en studenten onderling draagt bij aan een veilig leerklimaat.  
• Inclusiviteit: een veilige leeromgeving benadrukt respect voor diversiteit en inclusiviteit. Het omvat een bewust zijn van- en waardering voor verschillen in achtergrond, cultuur, vaardigheden en meningen.
• (Individuele) ondersteuning: erken de unieke behoeften van iedere studenten en biedt ondersteuning die hierop afgestemd is. Hierdoor voelt de student zich erkent, competent en veilig om te leren.  
• Effectieve probleemoplossing: een conflict tussen docent en student of studenten onderling kan voorkomen. Deze conflicten dienen effectief opgelost te worden, om te voorkomen dat er afbreuk ontstaat in de relatie en gevoelens van verbondenheid.  
• Zorg voor binding: het aanmoedigen van samenwerking en het bevorderen van een positieve groepsdynamiek zijn cruciale aspecten van een veilig leerklimaat. Studenten moeten zich onderdeel voelen van een ondersteunende gemeenschap.  

De docent kan aan de verschillende elementen van een veilig leerklimaat werken om een veilig leerklimaat te waarborgen:  

Vertrouwen

• Stimuleer studenten om, ook wanneer zij wat onzeker lijken te zijn om wat in te brengen, een antwoord of punt van feedback in te brengen. Dit kan door bemoedigende woorden en een niet-oordelende, open houding.
• Laat studenten in tweetallen of kleine groepjes een opdracht of vraag voorbereiden om dit vervolgens plenair in de groep te bespreken. Deze kleinere setting kan voor studenten minder spannend zijn, waardoor ze meer zelfverzekerd zaken in de grote groep durven in te brengen.  
• Wees consequent in je eigen gedrag en handel overeenkomend met je woorden. Hierdoor laat je zien dat je betrouwbaar bent.  

Emotionele veiligheid

• Emoties komen van rechts en hebben voorrang. Sta stil bij emoties wanneer je merkt dat deze in de communicatie met een student oplopen. Dit hoeft geen psychologisch gesprek te zijn, het benoemen en erkennen van emoties volstaat in de meeste gevallen. Zolang emoties hoog zitten heeft een student minder denkkracht beschikbaar voor leren. Het is dus van groot belang dat aandacht aan emoties wordt besteed.
• Biedt studenten de mogelijkheid om jou als docent individueel te kunnen contacteren wanneer er eventuele emoties, gevoelens of persoonlijke omstandigheden zijn. Het discussieforum is voor dit soort zaken niet geschikt.  
• Bespreek met studenten het belang van een veilig leerklimaat, wat dit inhoudt en wat studenten zelf kunnen doen om dit klimaat te realiseren (Ramdas et al., 2019).  

Open en duidelijke communicatie

• Duidelijke verwachtingen (bijvoorbeeld over het gedrag van studenten en docenten) over hoe de docent en student met elkaar omgaan, alsmede studenten onderling, zijn belangrijk. Het kan helpen om impliciete normen en verwachtingen met studenten te bespreken om de transparantie te verhogen.  
• Bij groepswerk kan je een open en duidelijke communicatie tussen studenten stimuleren door hen in de eerste fase van het groepswerk werkafspraken te laten maken (ook over met elkaar communiceren) en hier feedback op te geven. Tijdens groepswerk stimuleer je studenten om met deze afspraken aan de slag te gaan, en hierop (met elkaar) te reflecteren. Zo nodig faciliteer je dit proces.  
• Daarnaast is transparantie over beoordelingscriteria en doelen belangrijk. Dit zorgt ervoor dat studenten structuur hebben en voorkomt onzekerheid. Vooral in het geval van groepswerk is structuur een voorwaarde om aan de slag te kunnen met het groepswerk (Remmerswaal, 2020). 

Inclusiviteit

• Wees je bewust van jouw eigen referentiekader (op leren) als docent, en maak studenten bewust van hun eigen referentiekader, bijvoorbeeld door een korte reflectie aan de hand van prikkelende vragen.  
• Bespreek (in een open, niet oordelende sfeer) deze referentiekaders en sta open voor andere perspectieven. Dit draagt bij een ‘sense of belonging’ bij studenten en een veilig leerklimaat (Ramdas et a., 2019). Probeer als docent afwijkende perspectieven te overbruggen.  
• Oefen met studenten om op een respectvolle manier in gesprek te gaan over perspectieven die kunnen verschillen (Ramdas et al., 2019). Dit kan emotie in interactie verminderen, wat bijdraagt aan het ervaren van een positief, veilig leerklimaat.  

(Individuele) ondersteuning

• In de begeleiding van studenten is een goede basishouding essentieel. Deze kent drie principes (Kallenberg et al., 2020):
  • Acceptatie: respecteer de student en diens perspectief en gevoel;
  • Empathie: leef je in de situatie en perspectief van de student;
  • Echtheid: blijf jezelf in de begeleiding met de student.  
• Geef bij studenten aan hoe ze individuele leerbehoeften kenbaar kunnen maken. Vraag studenten deze behoeften in een één op één setting te communiceren (via de mail, chat of een call). Bij het bespreken van deze behoefte is  het van belang dat de docent de hierboven besproken basishouding in acht neemt.  
• Bespreek individuele feedback in een veilige sfeer; één op één en geef feedback op (leer)gedrag of resultaat, niet op de persoon (jij) (Kallenberg et al., 2020). Houdt hierbij rekening met het perspectief en de gevoelens van de student om dit feedbackproces plaats te laten vinden in een veilige sfeer. Eindig feedback positief.
• Houdt rekening met richtlijnen voor toegankelijkheid die in de werkvormen gegeven worden. Zo houdt je met werkvormen automatisch rekening met een aantal individuele leerbehoeften.  

Effectieve probleemoplossing

• Zorg dat er een gestructureerd proces is om conflicten op te lossen. Dit voorkomt gevoelens van willekeur of onrechtvaardigheid en geeft de student het gevoel dat eventuele conflicten adequaat worden aangepakt.  

Zorg voor binding

• Besteed aandacht aan een (informele) kennismaking zodat studenten jou als docent en medestudenten leren kennen. Dit draagt bij aan gevoelens van verbondenheid en veiligheid.  
• Laat studenten in groepen werken. Dit draagt bij aan gevoelens van binding. Soms lukt het een groep niet om adequaat samen te werken, wat juist afbreuk kan doen aan gevoelens van verbinding. Het is van belang dat je als docent dan tijdig intervenieert om een positieve groepsdynamiek te behouden. Het maken van groepsafspraken en tussentijdse coachgesprekken met de docent kunnen hierin helpend zijn. Wanneer de docent intervenieert is het van belang dat je weet op welk niveau je gaat interveniëren: kan op inhoud (de leerstof), het proces (de opdracht waar de student aan werkt) of op interactieniveau (het groepsklimaat) (Remmerswaal, 2020).  
• Laat een virtuele klas na afloop open staan; studenten kunnen dan eventueel na afloop (informeel) verder praten of met jou als docent in gesprek raken.  
• Wees wat eerder (5 minuten) aanwezig in een virtuele klas. Maak met studenten die al aanwezig zijn een (informeel) praatje. Zo leer jij de student kennen, en zij jou, wat bijdraagt aan het ontwikkelen van een persoonlijke band (Kallenberg et al., 2020).   

In de volgende goede voorbeelden uit de OU-onderwijspraktijk wordt aandacht besteed aan een veilig leerklimaat:

• Communityvorming in de cursus 
• Groepswerk: Win-win voor student en studentbegeleider